La condición posliteraria y la persistencia de lo hipercanónico: hipótesis de trabajo para una agenda de investigación sobre los regímenes modernos de preservación canónica
DOI:
https://doi.org/10.3989/revliteratura.2025.01.1346Palabras clave:
condición posliteraria, hipercanon literario, regímenes de preservación canónica, sacralización, banalización, venalizaciónResumen
El presente trabajo esboza las bases teóricas de una agenda de investigación en torno a la presencia del hipercanon literario en el espacio público y en el contexto de las naciones europeas a lo largo de los últimos doscientos años, con especial hincapié en la segunda mitad del siglo XX y en este primer cuarto del siglo XXI. Como hipótesis de trabajo, se postula la existencia de tres regímenes de preservación canónica (de acuerdo con una lógica temporal sucesiva, pero no sustitutiva), denominados respectivamente régimen sacralizador, banalizador y venalizador. Tras aclarar qué entendemos por condición posliteraria (frente a etiquetas más ambiguas como posliteratura o literaturas posautónomas, entre otras) y subrayar la importancia del canon a la hora de entender la dinámica de los (poli)sistemas literarios (tanto en el pasado como en el presente), esbozaremos los rasgos fundamentales de cada uno de esos tres regímenes de preservación canónica y los conceptos más rentables a la hora de encararlos, tanto por lo que respecta al régimen sacralizador (lugares de memoria, santidad cultural), que ha sido ya objeto de estudio en la última década, como en lo que atañe a los regímenes banalizador (nacionalismo banal, patrimonio cultural) y, sobre todo, venalizador (acumulación flexible, capitalismo transestético, nobrow, cool, high-pop), por considerarlo estrechamente relacionado con aspectos culturales y socioeconómicos con un gran potencial de innovación académica dentro del campo de loa estudios literarios y culturales.
Descargas
Citas
Adorno, Theodor W. 1991 [1960]. «Culture and Administration». En The Culture Industry. Selected Essays on Mass Culture, editado por Jay M. Bernstein, 107-131. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003071297-5
Appadurai. Arjun. 1986. «Commodities and the Politics of Value». En The Social Life of Things. Commodities in Cultural Perspective, editado por Arjun Appadurai, 3-63. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511819582.003
Barthes, Roland. 1970 [1957]. Mythologies. Col. «Points» Seuil.
Bauman, Zygmunt. 2008. «Out of the Frying Pan and into the Fire, or the Arts between Administration and the Markets». En Does Ethics Have a Chance in a World of Consumers?, 194-224. Harvard University Press. https://doi.org/10.4159/9780674033948-005
Bermingham, Ann. 1995. «The consumption of culture: image, object, tex». En The Consumption of Culture 1600-1800. Image, Object, Text, editado por Ann Bermingham y John +Brewer, 1-20. Routledge.
Billig, Michael. 1995. Banal Nationalism. SAGE.
Bolter, Jay David. 2019. The Digital Plenitude. The Decline of Elite Culture and the Rise of New Media. The MIT Press. https://doi.org/10.7551/mitpress/9440.001.0001
Bourdieu, Pierre y Yvette, Delsaut. 1975. «Le couturier et sa griffe: contribution à un théorie de la magie». Actes de la recherche en sciences sociales 1 (1): 7-36. https://doi.org/10.3406/arss.1975.2447
Bourdieu, Pierre. 1992. «Post-scriptum. Pour un corporatisme de l'universel», en Les règles de l'art. Genèse et structure du champ littéraire, 543-558, coll. «Points», 1998. Seuil.
Braun, Rebecca y Emily Spiers. 2016. «Re-viewing literary celebrity», Celebrity Studies 7 (4): 449-456. https://doi.org/10.1080/19392397.2016.1233709
Braun, Thom. 2004. The Philosophy of Branding. Great Philosophers Think Brands. Kogan Page.
Castany Prado, Bernat. 2007. Literatura posnacional. Universidad, Servicio de publicaciones.
Collins, Jim. 2002. «High-Pop: An Introduction». En High-Pop. Making Culture into Popular Entertainment, editado por Jim Collins, 1-31. Blackwell. https://doi.org/10.1207/S15405710PC0102_4
Damrosch, David. 2006. «World Literature in a Postcanonical, Hypercanonical Age». En Comparative Literature in an Age of Globalization, editado por Haun Saussy, 43-53. Johns Hopkins University Press.
Dović, Marijan. 2015. «Venerating poets and writers in Europe. From hero cults to nineteenth century nationalist commemoration». Studies on National Movements 3 (1): 1-32. https://doi.org/10.21825/snm.85390
Dović, Marijan y Jón Karl Helgason. 2017. National Poets, Cultural Saints: Canonization and Commemorative Cults of Writers in Europe. Leiden: Brill. https://doi.org/10.1163/9789004335400
Dović, Marijan y Jón Karl Helgason, eds. 2019. Great Immortality. Studies on European Cultural Sainthood. Brill.
Emre, Merve. 2023. «Introduction to the New Edition». En John Guillory. Cultural Capital. The Problem of Literary Canon Formation, vii-xxxi. The University of Chicago Press.
Escandell Montiel, Daniel. 2022. «Fugas y centros de la altermodernidad: ante la perspectiva de lo exocanónico». En Escrituras hispánicas desde el exocanon, editado por Daniel Escandell, 7-21. Vervuert Iberoamericana. https://doi.org/10.31819/9783968693422-001
Even-Zohar, Itamar. 1990. «Polysystem Theory». Poetics Today 11 (1): 9-26. https://doi.org/10.2307/1772666
Even-Zohar, Itamar. 1996. «The Role of Literature in the Making of the Nation of Europe: A Socio-Semiotic Study». Applied Semiotics / Sémiotique Appliquée 1: 20-30.
Even-Zohar, Itamar. 1997. «Factors and Dependencies in Culture: A Revised Outline for Polysystem Culture Research». Canadian Review of Comparative Literature/Revue Canadienne de Littérature Comparée 24 (1): 15-34. https://journals.library.ualberta.ca/crcl/index.php/crcl/article/view/3674 https://doi.org/10.2139/ssrn.2167808
Even-Zohar, Itamar. 1999. «La literatura como bienes y como herramientas». En Sin fronteras. Ensayos de Literatura Comparada en homenaje a Claudio Guillén, coordinado por Darío Villanueva, Antonio Monegal y Enric Bou, 27-36. Universidade de Santiago de Compostela, Castalia y Universitat Pompeu Fabra.
Even-Zohar, Itamar. 2000. «Culture Repertoire and the Wealth of Collective Entities». En Under Construction. Links for the Site of Literary Theory. Essays in honor of Hendrik Van Gorp, editado por Dirk De Geest et al., 389-403. Leuven University Press.
Even-Zohar, Itamar. 2011. «The market of collective identities and legacy work». En Cultural heritage and identity politics, editado por Roel During, 31-37. Silk Road Research Foundation.
Even-Zohar, Itamar. 2021. «Who Profit from Heritage (And Who Loose)?». En Circuits in Motion. Polysystem Theory and the Analysis of Culture, editado por David Souto, Aiora Sampedro y Jon Kortazar, 23-31. Universidad del País Vasco / Euskal Herriko Unibertsitatea.
Finkielkraut, Alain. 2021. L'après littérature. Stock.
Fisher, Michael. 2014. Capitalist Realism. Is There No Alternative?. Zero Books.
Frank, Thomas. 1997. The Conquest of Cool. Business Culture, Counterculture, and the Rise of Hip Consumerism. The University of Chicago Press. https://doi.org/10.7208/chicago/9780226924632.001.0001
García Benito, Ana y Iolanda Ogando González. 2024. «Del paisaje lingüístico al paisaje literario. Aproximaciones para proponer un nuevo concepto». Limite. Revista de Estudios Portugueses y de la Lusofonía 18: 167-194. https://doi.org/10.17398/1888-4067.18.167
Gefen, Alexandre. 2021. L'Idée de littérature. De l'art pour l'art aux écritures d'intervention. Éditions Corti.
Guillory, John. 1993. Cultural Capital. The Problem of Literary Canon Formation. The University of Chicago Press. https://doi.org/10.7208/chicago/9780226310015.001.0001
Guillory, John. 1995. «Canon». En Critical Terms for Literary Study, editado por Frank Lentricchia y Thomas McLaughlin, 2.ª ed., 233-249. The University of Chicago Press.
Gumbrecht, Hans Ulrich. 1988. «"Phoenix from the Ashes": From Canon to Classic». New Literary History 20 (1): 141-163. https://doi.org/10.2307/469325 PMid:35209553
Gumbrecht, Hans Ulrich. 2004. Production of Presence. What Meaning Cannot Convey. University. https://doi.org/10.1515/9780804767149
Harvey, David. 1989. The Condition of Postmodernity. An Enquiry into the Origins of Cultural Change. Blackwell.
Heath, Joseph y Andrew Potter. 2005. The Rebel Sell: Why the Culture Can't Be Jammed. Capstone.
Heinich, Nathalie. 2021. Ce que le militantisme fait à la recherche. Gallimard.
Helgason, Jón Karl. 2011. «The Role of Cultural Saints in European Nation States». En Culture Contacts and the Making of Cultures: Papers in Homage to Itamar Even-Zohar, editado por Rakefet Sela-Sheffy y Gideon Toury, 245-251. Tel Aviv University.
Huyssen, Andreas. 1986. After the Great Divide. Modernism, Mass Culture, Postmodernism. Indiana University Press. https://doi.org/10.2979/1050.0
Juvan, Marko. 2011. «Cultural Memory and Literature». En Literary Studies in Reconstruction: An Introduction to Literature, 217-267. Peter Lang.
Kolbas, Dean E. 2001. Critical Theory and the Literary Canon. Westview.
Leerssen, Joep y Ann Rigney, eds. 2014. Commemorating Writers in Nineteenth-Century Europe: Nation-Building and Centenary Fever. Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1057/9781137412140
Levy, Sidney J. 1959. «Symbols for Sale», Harvard Business Review julio-agosto: 117-124.
Lipovetski, Gilles y Jean Serroy. 2013 L'esthétisation du Monde. Vivre à l'âge du capitalisme artiste. Gallimard.
Ludmer, Josefina. 2010. Aquí América Latina. Una especulación. Eterna Cadencia.
Lyotard, Jean-François. 1979. La condition postmoderne. Rapport sur le savoir. Éditions de Minuit.
Mainer, José-Carlos. 1998. «Sobre el canon de la literatura española del siglo XX». En El canon literario, editado por Enric Sullà, 271-299. Arco Libros.
Maingueneau, Dominique. 2006. Contre Saint-Proust ou la fin de la Littérature. Belin.
McGuigan, Jim. 2009. Cool Capitalism. Pluto Press. https://doi.org/10.2307/j.ctt183p4k7
Meizoz, Jérôme. 2007. Postures littéraires . Mises en scènes modernes de l'auteur . Essai. Slatkine
Meizoz, Jérôme. 2020. Faire l'auteur en régime néo-libéral. Rudiments de marketing littéraire. Slaktine.
Mignolo, Walter. 1991. «Canons A(nd)Cross-Cultural Boundaries (Or, Whose Canon are We Talking About?)». Poetics Today 12 (1): 1-28. https://doi.org/10.2307/1772980 PMid:41852572
Moretti, Franco. 2003. «More Conjectures». New Left Review 20: 73-81. https://doi.org/10.64590/wcz
Moretti, Franco et al. 2017. «Canon / Archive». En Canon / Archive. Studies in Quantitative Formalism From the Stanford Literary Lab, editado por Franco Moretti, 253-294. n + 1 Foundation.
Paul, Herman. 2021. «Post-concepts in historical perspective». En Post-everything. An intellectual history of post-concepts, editado por Herman Paul y Adriaan van Veldhuizen, 1-14. Manchester University Press. https://doi.org/10.7765/9781526148179
Pérez Isasi, Santiago. 2020. «¿Hacia unos Estudios Ibéricos 2.0? Críticas, debates y caminos abiertos». Theory Now. Journal of Literature, Critique, and Thought 3 (2): 145-167. https://doi.org/10.30827/tnj.v3i2.15542
Pérez Isasi, Santiago. 2021. «Luces y sombras en los Estudios Ibéricos. Un estado de la cuestión diez años después». Revista de Estudos Literários 11: 19-46. https://doi.org/10.14195/2183-847X_11_1
Pope, Randolph D. 2003. «Resisting the Global: The Importance of the National for a Comparative History of Iberian Literatures». Neohelicon 30 (2): 79-84. https://doi.org/10.1023/A:1026299518765
Pope, Randolph D. 2006. «Contra la globalización: la importancia de lo nacional para una historia comparada de las literaturas ibéricas». En Naciones literarias, editado por Dolores Romero López, 341-349. Anthropos y Editorial Complutense.
Porter, Jack D. 2018. «Popularity / Prestige». Pamphlets of the Stanford Literary Lab 17: 1-22. https://litlab.stanford.edu/LiteraryLabPamphlet17.pdf
Pozuelo Yvancos, José María. 2000. «Teoría del canon». En José María Pozuelo Yvancos y Rosa María Aradra Sánchez, Teoría del canon y literatura española, 11-140. Cátedra.
Quiroga, Alejandro. 2013. «La nacionalización en España. Una propuesta teórica». Ayer 90 (2): 17-38. https://www.revistasmarcialpons.es/revistaayer/article/view/quiroga-la-nacionalizacion-en-espana
Resina, Joan Ramon. 2009. Del hispanismo a los estudios ibéricos: una propuesta federativa para el ámbito cultural. Biblioteca Nueva.
Rodríguez Posada, Adolfo. 2020. «La literatura después de la literatura: teoría del arte verbal postliterario en el siglo XXI». Revista Letral 24: 76-99. https://doi.org/10.30827/rl.v0i24.8678
Rodríguez Posada, Adolfo. 2021. «No-literatura: aproximación a la ontología débil de la literatura después del fragmentarismo». RILCE 37 (3): 1173-1203. https://doi.org/10.15581/008.37.3.1173-1203
Rodríguez Posada, Adolfo. 2023. Post-literatura. Ontología débil, fragmentarismo y reticularidad en la narrativa mutante española (2003-2022). Trea.
Santos Unamuno, Enrique. 2018. «La literatura como patrimonio: del nation building al nation branding». Tropelías. Revista de Teoría de la Literatura y Literatura Comparada 4: 116-137. https://doi.org/10.26754/ojs_tropelias/tropelias.201843067
Santos Unamuno, Enrique. 2023. «Mercats literaris: del pànic moral antipublicitari als orígens poètics del brànding». L'Espill 73: 118-152. https://hdl.handle.net/10550/102397
Sapiro, Gisèle. 2003. «The literary field between the state and the market». Poetics 31: 441-464. https://doi.org/10.1016/j.poetic.2003.09.001
Seabrook, John. 2000. Nobrow: The Culture of Marketing, the Marketing of Culture. Methuen.
Sheffy. Rakefet. 1990. «The Concept of Canonicity in Polysystem Theory». Poetics Today 11 (3): 511-522. https://doi.org/10.2307/1772824
Swirski, Peter y Tero Eljias Vanhanen. 2017. «Browbeaten into Pulp. Nobrow Positions and Oppositions». En When Highbrow Meets Lowbrow. Popular Culture and the Rise of Nobrow, editado por Peter Swirski y Tero Eljias Vanhanen, 1-9. Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1057/978-1-349-95168-0_1
Descargas
Publicado
Cómo citar
Número
Sección
Licencia
Derechos de autor 2025 Consejo Superior de Investigaciones Científicas (CSIC)

Esta obra está bajo una licencia internacional Creative Commons Atribución 4.0.
© CSIC. Los originales publicados en las ediciones impresa y electrónica de esta Revista son propiedad del Consejo Superior de Investigaciones Científicas, siendo necesario citar la procedencia en cualquier reproducción parcial o total.
Salvo indicación contraria, todos los contenidos de la edición electrónica se distribuyen bajo una licencia de uso y distribución “Creative Commons Reconocimiento 4.0 Internacional ” (CC BY 4.0). Consulte la versión informativa y el texto legal de la licencia. Esta circunstancia ha de hacerse constar expresamente de esta forma cuando sea necesario.
No se autoriza el depósito en repositorios, páginas web personales o similares de cualquier otra versión distinta a la publicada por el editor.
Datos de los fondos
Ministerio de Ciencia, Innovación y Universidades
Números de la subvención PID2021-127608NB-I00






